Badania lekarskie i świadectwo zdrowia marynarza

Nawigator z lornetką na mostku statku, ekrany radarów — poradnik: dokumenty

Badania lekarskie i świadectwo zdrowia

Kto bada, co sprawdza lekarz i jak długo ważny jest dokument.

Najkrótsza odpowiedź: bez ważnego świadectwa zdrowia nie zamustrujesz. To jeden z trzech dokumentów wymaganych do zatrudnienia na statku, obok kwalifikacji zawodowych i książeczki żeglarskiej (art. 3 ust. 2 ustawy o pracy na morzu). Wystawia je wyłącznie uprawniony lekarz po badaniu; świadectwo jest ważne standardowo 2 lata (przed ukończeniem 18 lat: 1 rok), a za badanie na potrzeby zatrudnienia płaci armator (art. 4 ustawy, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 102; zakres badania określa rozporządzenie Ministra Zdrowia, Dz.U. 2022 poz. 338).

Czym jest świadectwo zdrowia

To orzeczenie lekarskie potwierdzające, że jesteś zdolny do pracy na statku (art. 4 ust. 1 i 2 ustawy). Świadectwo stwierdza zdolność albo brak zdolności do pracy na określonym stanowisku oraz ewentualne ograniczenia, na przykład co do czasu pracy lub zakresu obowiązków (art. 4 ust. 8). Dokument dostajesz w wersji polsko-angielskiej (art. 4 ust. 9), według wzoru z załącznika nr 5 do rozporządzenia.

Świadectwa zdrowia rejestruje i wydaje w systemie kontrolno-informacyjnym dla portów polskich (PHICS) uprawniony lekarz (art. 4 ust. 2a, obowiązuje od 14.11.2021). PHICS to system teleinformatyczny polskiej administracji morskiej, a jego rola przy świadectwie to ewidencja prowadzona po stronie lekarza; jak to wygląda przy odbiorze dokumentu, opisujemy w kroku 4. Świadectwo muszą mieć wszyscy zatrudnieni na statku, także praktykanci (art. 4a ust. 1).

Kto może Cię przebadać

Badanie przeprowadza wyłącznie uprawniony lekarz: ze specjalizacją w dziedzinie medycyny morskiej i tropikalnej, medycyny pracy albo medycyny transportu, albo spełniający dodatkowe wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 Kodeksu pracy (art. 4 ust. 3 ustawy). Zwykłe orzeczenie z medycyny pracy nie zastępuje świadectwa zdrowia. Aktualne wykazy uprawnionych lekarzy prowadzą urzędy morskie; zebraliśmy je w rejestrze lekarzy z podziałem na województwa.

Umów się do uprawnionego lekarza

Wybierz lekarza z rejestru i umów wizytę. Lekarz ocenia zdolność do pracy na konkretnym stanowisku, wskazanym w skierowaniu na badania (§ 3 ust. 3 rozporządzenia), a samo świadectwo tę zdolność potwierdza (art. 4 ust. 8 ustawy). Wskazówka od nas: jeżeli badasz się bez skierowania od armatora, od razu powiedz, na jakie stanowisko i do jakiego działu się wybierasz, a gdy armator wymaga świadectwa według obcego wzoru (np. bandery statku), zapytaj przy umawianiu, czy lekarz ma takie uprawnienie (więcej w sekcji o świadectwach zagranicznych niżej).

Przygotuj się i weź dokumenty

dokument tożsamości, najlepiej z książeczką żeglarską: lekarz potwierdza weryfikację tożsamości przed badaniem, a wzór świadectwa ma pole „Paszport / Numer książeczki żeglarskiej” (załącznik nr 5); rejestracja odbywa się według numeru PESEL, a przy jego braku według serii i numeru paszportu albo innego dokumentu (§ 6 ust. 2 i 3 rozporządzenia); jak wyrobić książeczkę, opisuje osobny poradnik,
okulary, soczewki albo aparat słuchowy, jeżeli ich używasz: normy wzroku do dali sprawdza się z korekcją, jeśli jej używasz, a praca z aparatem słuchowym wymaga potwierdzenia w badaniu (załączniki nr 2 i 3 do rozporządzenia),
wskazówka od nas, nie wymóg z przepisu: zabierz poprzednie świadectwo zdrowia i dokumentację leczenia chorób przewlekłych, jeśli ją masz; lekarz ocenia stopień zaawansowania i dynamikę schorzeń (§ 3 ust. 2), więc komplet dokumentów skraca badanie.

Przejdź badanie

W ramach badania uprawniony lekarz ocenia stan zdrowia w 15 obszarach (§ 3 ust. 1 rozporządzenia). Zakres obejmuje między innymi:

narząd wzroku oraz narząd słuchu, z badaniem audiometrycznym i oceną narządu równowagi,
układ ruchu oraz układ sercowo-naczyniowy, ze spoczynkowym EKG,
układ oddechowy, z badaniem radiologicznym klatki piersiowej, a w uzasadnionych przypadkach z testami w kierunku gruźlicy,
morfologię krwi z OB, ogólne badanie moczu i kreatyninę, próby wątrobowe (GGTP, ALT) oraz poziom glikemii,
układ nerwowy, stan psychiczny oraz objawy wskazujące na uzależnienie od alkoholu lub środków działających podobnie,
stosowanie leków mogących wpływać na zdolność do pracy na morzu i inne poważne zaburzenia stanu zdrowia.

Lekarz może dodatkowo skierować Cię na konsultację do specjalisty lub psychologa albo zlecić pomocnicze badania diagnostyczne (art. 4 ust. 4 ustawy). Przy ocenie bierze pod uwagę bezpieczeństwo statku, załogi i pasażerów (§ 3 ust. 2 rozporządzenia).

Odbierz świadectwo zdrowia

Po badaniu lekarz wydaje świadectwo według urzędowego wzoru (załącznik nr 5): na formularzu papierowym albo wygenerowane elektronicznie w PHICS (§ 6 ust. 1 rozporządzenia). Przy formularzu papierowym numer świadectwa nadaje lekarz (kolejny numer wydanego świadectwa w danym roku kalendarzowym), a dokument rejestruje w PHICS w dniu wydania; świadectwu wygenerowanemu w systemie numer nadawany jest automatycznie (§ 6 ust. 2 i 3).

Uwaga praktyczna od nas: w obiegu niemal zawsze zobaczysz wersję papierową (wydruk lub wypełniony ręcznie formularz) z numerem z własnej numeracji lekarza; ewidencja w PHICS dzieje się po stronie lekarza i marynarz jej nie ogląda. Na dokumencie znajdziesz m.in. numer paszportu lub książeczki żeglarskiej, dział, stanowisko („fit for duty as”), zdolność do wachty obserwacyjnej oraz ewentualne ograniczenia (wzór z załącznika nr 5; art. 4 ust. 8 ustawy).

Jak długo ważne (i co, gdy wygaśnie w rejsie)

standardowo 2 lata, a gdy osoba ubiegająca się o zatrudnienie nie ukończyła 18 lat: 1 rok (art. 4 ust. 5 ustawy),
lekarz może wydać świadectwo na krócej, jeżeli stan zdrowia nie pozwala na pełne 2 lata (art. 4 ust. 6),
badanie zdolności rozpoznawania kolorów jest ważne maksymalnie 6 lat (art. 4 ust. 7),
gdy świadectwo wygaśnie w czasie podróży morskiej, możesz pracować do zawinięcia do najbliższego portu, w którym da się uzyskać nowe, łącznie nie dłużej niż 3 miesiące (art. 6 ust. 2),
w nagłych przypadkach, gdy świadectwo niedawno utraciło ważność, dyrektor urzędu morskiego właściwy dla portu macierzystego może zezwolić na pracę bez ważnego świadectwa, maksymalnie na 3 miesiące (art. 6 ust. 3),
przy wątpliwościach co do stanu zdrowia armator może na swój koszt skierować Cię na doraźne badania lekarskie lub badanie psychologiczne (art. 6 ust. 1).

Kto płaci za badanie

Koszty badania w celu wydania świadectwa zdrowia ponosi armator (art. 4 ust. 10 ustawy). Wyjątki: kandydaci i studenci uczelni morskich badający się do praktyki na statku szkolnym uczelni albo u armatora współpracującego z uczelnią płacą sami (art. 4a ust. 3), a badania kandydatów do morskich szkół ponadpodstawowych i uczniów kierowanych przez dyrektora szkoły opłaca organ prowadzący szkołę (art. 4a ust. 4). Uwaga praktyczna od nas: gdy badasz się przed pierwszą pracą, bez armatora w tle, rachunek zwykle zapłacisz sam, a cennik ustala lekarz.

Niezdolność, ograniczenia i odwołanie

Od świadectwa zdrowia możesz się odwołać w ciągu 7 dni od jego wydania; odwołanie wnosisz za pośrednictwem lekarza, który je wydał, do wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy, a gdy świadectwo wydał lekarz zatrudniony w takim ośrodku: do instytutu badawczego w dziedzinie medycyny pracy albo Uniwersyteckiego Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni (art. 5 ust. 1 i 2 ustawy). Odwołać się może też armator, który skierował Cię na badanie. Ponowne badanie przeprowadza się w ciągu 14 dni od wniesienia odwołania, płaci za nie odwołujący (przy uczniach i kandydatach do szkół: organ prowadzący szkołę), a wynik ponownego badania jest ostateczny (art. 5 ust. 4-6).

Jeżeli po ponownym badaniu stwierdzono ograniczenia, wydaje się świadectwo zdrowia na inne stanowisko na statku, zgodne z Twoimi kwalifikacjami, albo przysługuje Ci prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy; przy stwierdzonej niezdolności do pracy na statku renta przysługuje na zasadach z przepisów emerytalno-rentowych (art. 5 ust. 6a i 6b).

Wymagania zdrowotne: czego się spodziewać

Wykaz chorób i stanów chorobowych, które mogą spowodować niezdolność do pracy na statku, zawiera załącznik nr 1 do rozporządzenia (tabela według kodów ICD-10). Dla każdej pozycji przewidziano możliwe rozstrzygnięcia: niezdolność tymczasową albo trwałą, zdolność z ograniczeniami (np. tylko niektóre obowiązki lub wody, częstsze badania) albo pełną zdolność. Lekarz ocenia chorobę indywidualnie: jej obecność, stopień zaawansowania i dynamikę objawów (§ 3 ust. 2).

Wzrok (załącznik nr 2): ostrość do dali, badana z korekcją, jeśli jej używasz: co najmniej 0,5 w każdym oku dla kapitanów, oficerów pokładowych i marynarzy pełniących obowiązki obserwatora (zalecane 0,7 w jednym oku) oraz 0,4 dla działu maszynowego, elektryków i radiooperatorów GMDSS; dodatkowo co najmniej 0,1 w każdym oku bez korekcji. Widzenie barw sprawdzają tablice Ishihary, z metodami alternatywnymi opisanymi w FAQ niżej. Używasz okularów lub soczewek: licz się z obowiązkiem zapasowej pary, przechowywanej na statku w dostępnym miejscu.

Słuch (załącznik nr 3): audiometria tonalna ze średnim progiem 30 dB w uchu sprawniejszym i 40 dB w uchu gorszym (bez aparatu), przy częstotliwościach 500-3000 Hz; osoby pełniące służbę na pokładzie lub mostku powinny słyszeć szept z 3 metrów. Aparat słuchowy jest dopuszczalny tylko przy potwierdzonej zdolności do bezpiecznej pracy z nim, pod warunkiem posiadania zapasowego aparatu i zapasu zasilania.

Sprawność fizyczna (załącznik nr 4): ocenia się zdolność do rutynowych i awaryjnych zadań na statku, między innymi wspinanie się po pionowych drabinkach i schodkach bez pomocy, pokonywanie wysokich zrębnic, przenoszenie ciężarów (np. 18 kg), odbycie czterogodzinnej wachty, pracę w pomieszczeniach zamkniętych, a w sytuacjach awaryjnych zakładanie pasa lub kombinezonu ratunkowego, ucieczkę z pomieszczeń wypełnionych dymem i udział w akcji gaśniczej.

Pełne tabele wymagań znajdziesz w załącznikach nr 1-4 do rozporządzenia (link w źródłach na dole strony). O zdolności zawsze rozstrzyga uprawniony lekarz w badaniu.

Skąd te normy: MLC i STCW (co pod obcą banderą)

Polskie zasady świadectwa zdrowia nie wzięły się znikąd: wdrażają konwencje międzynarodowe. Norma A1.2 Konwencji o pracy na morzu (MLC) wyznacza maksymalną ważność świadectwa (2 lata, a dla marynarzy poniżej 18 lat: rok) i maksymalne 6 lat dla badania rozpoznawania kolorów, a także obie „awaryjne” furtki znane z polskiej ustawy: świadectwo, które wygasło w trakcie rejsu, pozostaje w mocy do zawinięcia do kolejnego portu z uprawnionym lekarzem, nie dłużej niż 3 miesiące (ust. 9 Normy A1.2), a w nagłych przypadkach właściwa władza może zezwolić na pracę bez ważnego świadectwa, gdy niedawno utraciło ważność, również do 3 miesięcy (ust. 8). Wymagania wzroku i słuchu odwołują się do sekcji A-I/9 Kodeksu STCW: tak wprost stoi na wzorze polskiego świadectwa.

Co to znaczy pod obcą banderą: te minima wiążą każde państwo, które ratyfikowało MLC, w tym najpopularniejsze bandery (m.in. Cypr, Bahamy, Malta, Norwegia, Wielka Brytania). Różnice zaczynają się w szczegółach: administracja bandery decyduje, których lekarzy uznaje, według jakiego wzoru wystawia się świadectwo i jak wygląda procedura odwoławcza.

Ten serwis opisuje polskie przepisy. Jeżeli mustrujesz pod obcą banderą, o wymaganiach rozstrzygają przepisy państwa bandery i wymogi armatora; sprawdź je przed badaniem.

Świadectwa zagraniczne i wymogi armatora

Świadectwo zdrowia wydane w innym państwie uznaje się za równoważne ze świadectwem polskim, jeżeli spełnia zasadnicze wymagania Konwencji STCW lub Konwencji MLC (art. 4 ust. 11 ustawy).

Uwaga praktyczna od nas: działa to też w drugą stronę. Armator lub bandera statku potrafi wymagać świadectwa według własnego wzoru, a część uprawnionych lekarzy ma dodatkowo uprawnienia nadane przez zagraniczne administracje morskie (np. duńską albo belgijską) i wystawia takie świadectwa. Jeżeli armator wskazał konkretny rodzaj świadectwa, powiedz o tym przy umawianiu wizyty i upewnij się, że lekarz ma odpowiednie uprawnienie.

Najczęstsze pytania

Noszę okulary albo soczewki. Dostanę świadectwo zdrowia?

Tak, normy ostrości wzroku do dali sprawdza się z korekcją, jeśli jej używasz (załącznik nr 2 do rozporządzenia). Dodatkowo u marynarzy objętych normami z tabeli (pokład, maszyna, radiooperatorzy) każde oko powinno osiągać co najmniej 0,1 bez korekcji; dla pozostałych to poziom zalecany. Lekarz poinformuje Cię o konieczności posiadania zapasowej pary okularów lub soczewek, przechowywanej na statku w łatwo dostępnym miejscu.

Mam problem z rozróżnianiem kolorów. Czy to mnie przekreśla?

Nie od razu. Podstawą jest bezbłędne odczytanie 15 pierwszych tablic Ishihary z testu 24-tablicowego, ale przy pomyłkach rozporządzenie dopuszcza metody alternatywne: badanie denominacyjne (np. lampą Holmesa-Wrighta) albo anomaloskopowe, a w dziale maszynowym i u radiooperatorów GMDSS także test Farnswortha D15. Sama część badania dotycząca rozpoznawania kolorów jest ważna maksymalnie 6 lat (art. 4 ust. 7 ustawy).

Ile kosztuje badanie i kto za nie płaci?

Koszty badania w celu wydania świadectwa zdrowia ponosi armator (art. 4 ust. 10 ustawy). Odrębne zasady mają badania kandydatów i studentów uczelni morskich oraz uczniów szkół ponadpodstawowych (art. 4a ust. 3 i 4). Uwaga praktyczna od nas: gdy badasz się na własną rękę przed pierwszą pracą, bez armatora w tle, rachunek zwykle zapłacisz sam; cennik ustala lekarz, a przepisy nie określają urzędowej opłaty.

Czy wystarczy zwykłe badanie z medycyny pracy?

Nie. Stan zdrowia marynarza potwierdza świadectwo zdrowia podpisane przez uprawnionego lekarza (art. 4 ust. 2 ustawy), czyli lekarza ze specjalizacją w dziedzinie medycyny morskiej i tropikalnej, medycyny pracy albo medycyny transportu, albo spełniającego dodatkowe wymagania kwalifikacyjne (art. 4 ust. 3). Zwykłe orzeczenie z medycyny pracy nie zastępuje świadectwa zdrowia.

Świadectwo zdrowia wygasło mi w trakcie rejsu. Co teraz?

Możesz kontynuować pracę do zawinięcia statku do najbliższego portu, w którym da się uzyskać nowe świadectwo, ale łącznie nie dłużej niż 3 miesiące bez ważnego świadectwa (art. 6 ust. 2 ustawy). W nagłych przypadkach, gdy świadectwo niedawno utraciło ważność, na pracę bez niego może zezwolić także dyrektor urzędu morskiego, również maksymalnie na 3 miesiące (art. 6 ust. 3).

Nie przeszedłem badania. Czy mogę się odwołać?

Tak. Odwołanie wnosisz w ciągu 7 dni od wydania świadectwa, za pośrednictwem lekarza, który je wydał (art. 5 ust. 2 ustawy). Ponowne badanie przeprowadza się w ciągu 14 dni od wniesienia odwołania, a jego wynik jest ostateczny. Jeżeli po ponownym badaniu stwierdzono ograniczenia, wydaje się świadectwo na inne stanowisko zgodne z kwalifikacjami albo przysługuje prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 5 ust. 6b).

Źródła

Zasady badania i ważność świadectwa wynikają wprost z ustawy i rozporządzenia. O zdolności do pracy na statku w konkretnym przypadku rozstrzyga uprawniony lekarz.